Рубрикалар

Тывада – өршээлдиг

ӨРТТЕР-БИЛЕ ДЕМИСЕЛ

Сибирьниң мурнуу девис­кээринге бо чылдың чазын болгаш чайын агаар-бойдус изиг боор, чаъстар эвээш чаар, ынчангаш өрт айыылы улуг дээрзин Россияның агаар-бойдус хайгааралының албан черлери баш бурунгаар дыңнадып турган. Оларның медээлери херек кырында бадыткаттынып эгелээн. Тываның кожазы Красноярск крайда май 7–8 хүннеринде 518 бажың, 61 автомобиль өрттенгенин массалыг информация чепсектери дыңнаткан. Чижээлээрге, Ачинск чоогунда Белый Яр суурга 39 бажың өрттенген, 100 ажыг кижи чурттаар оран-сава чок арткан. Красноярск крайда өрттерден 5 кижи мөчээнин Красноярск крайның чазаа дыңнаткан.

Абакан – Кызыл аразынга аргышкан кижилер Минусинск районда өрттерниң хып турарын тырттырып, социал четкилерге кииргеннер.

Чүгле Красноярск крайда эвес, өске-даа регионнарда хову-шөлдерге, арга-арыгларга өрттер хып үнүп, чурттакчылыг черлерже калбарып, суурлар өрттенип турар.

Россияның регионнарында өрттер тус-тус черлерге дыка айыылдыг апарган. Президент Владимир Путин өрттер-биле холбаштыр  видео­конференция хевиринге чөвүлел хуралды эрттирер ужурга таварышкан. Эрткен 2021 чылда өрттер хөй хып үнген байдалды бо чылын катаптавас дээш, бүгү хемчег­лерни алырын регионнарның удуртукчуларындан Президент негээн, херек болза, федералдыг төптен дузаны дүрген дилээрин чугаалааш, Россияның девискээрлеринге өрттерни болдурбазынга болгаш оларны өжүреринге херек акшаландырыышкынны четчири-биле үндүргенин сагындырган.

Тывада байдал

Тывада өрттер-биле байдал өршээлдиг деп болур. Олар колдуунда хову-шөлдерде хып үнүп турар. Ооң кол чылда­гаан­нары – кижилерниң от-биле оваарымча чогу, сиген шөлдеринде кургаг сигенни өрттеткени. Өртчүлерниң болгаш эки турачыларның деми-биле оларның тарап кыварын болдурбайн келген. Убса-Нур ыйгылаажынга хып үнген өрт чоогунда арга-арыгже шил­чээн. 1822 га кадыр-берт черде ол өрттүң өөскүп өрттенирин өртчүлер болдурбаан. Ону өжүреринге хөй чарыгдалдарны болгаш шүүделди үндүрген. Арга-арыг камгалалының дүрген хөделир бөлүүнүң кежигүннерин вертолеттарга болгаш хемелерге өрт хып турган девискээрге чедирген, “Убса-Нур ыйгылаажы” камгалалдыг черниң” ажылдакчылары 12 кижи чадаг четкеннер.

Убса-Нур ыйгылаажы­ агаар-бойдузунуң, үнүште­ри­ниң болгаш дириг амытаннарының хөй янзы хевирлериниң аайы-биле делегейде онзагай девис­кээр. Чижээлээрге, кара дуруяа­лар, кызыл бөрүлер, ирбиш дээш янзы-бүрү дириг амытаннар ында өзүп көвүдеп турар. Ынчангаш Убса-Нур ыйгылаажын ЮНЕСКО-нуң (Каттышкан Нациялар Организациязының өөредилге, эртем болгаш культура талазы-биле тускай албан чери) камгалал хайгааралынга алган, эртемденнер шинчилел ажылдарын ында чорудуп турар.

Чүгле кайы-бир кижиниң от-биле оваарымча чок болган уржуунда Тываның агаар-бойдузунуң бо онзагай девис­кээринге чүгле материалдыг эвес, ховар дириг амытаннар, үнүштер талазы-биле чедирген когаралын тодарадыры берге.

Чаа хып үнген өрттерни тус черлерниң эрге-чагыргаларының удуртукчу ажылдакчыларының, өртке удур албан черлериниң дайынчыларының, эки турачы өртчүлерниң болгаш чоннуң деми-биле өжүрүп, улуг девискээрге  тарап өрттенирин болдурбайн турарын демдеглээр апаар. Чижээлээр­ге, апрель айның 12-ниң хүнүнде Улуг-Хем биле Кызыл кожууннарның кызыгаар­лаш­как девискээри Ийи-Тал биле Оттук-Даш аразынга өрт хып үнүп, Чеди-Хөл кожууннуң девискээринге хамааржыр арга-арыгларны хөме алырының айыылы тыптып келген. Оттук-Даш арбанының даргазы О.Д. Болдук, Элегес-Аксы суму чагыргазының специализи А.М. Оюн, Кызыл кожуун чагыргазының ажылдакчызы А.В. Догур-оол, Кызыл кожууннуң өртке удур албанының улуг өртчүзү Э.С. Салчак, “Тываэнерго” акцио­нерлиг ниитилелдиң улуг инженери О.Н. Чонданов олар баштаан каттышкан бөлүктүң кежигүннери дүнеге чедир 100 га черде өрттү өжүрүп шыдаан.

Чаа-Хөл кожуунда Сүме-Бели деп черде малчын турлаглар элээн хөй. Ол черге өрт хып үнген. Чаа-Хөлдүң өрт албан чериниң дайынчылары, кожуун администрациязының, школаның болгаш өске-даа организацияларның ажылдакчылары өрттү өжүрүп турбуже, хат күштүг хадааш, малчыннарның турлаглары өрттенип болурунуң айыылы тургустунуп келген. Өрттү өжүреринге дузалажырын­че машина-техникалыг сай­гар­лыкчыларны Чаа-Хөл кожууннуң чагырыкчызы Р. Баз-оол кыйгырган.

Аныяк комбайнер-тракторист, Чаа-Хөл суурнуң чурттакчызы Саян Драпаан бодунуң хууда трактору-биле Сүме-Белинде малчыннарның кыштагларын долгандыр камгалал дилиндектерни дүннү өттүр чардыргаш, өрт айыылын чайлаткан. Турлагларның ээлери малчыннар, Чаа-Хөл кожууннуң чагыргазы Саян Николаевич Драпаанга улуу-биле өөрүп четтиргенин илередип, чоргаарланып турарлар.

Чаңгыс аай план ёзугаар өрттерни өжүреринге 656 ажылдакчыны болгаш 200 санныг техника аймаан хаара тудар. Өрттер айыылынга удур баш бурунгаар хемчеглерге болгаш өрттерни өжүреринге Тываның арга-ыяш ажыл-агыйының ажылдакчылары, «Авиалесоохрана» күрүнениң автономнуг албан чериниң 64 парашютизи, республика­да агаар-бойдустуң камгалалдыг девискээрлерде заповедниктерниң, хамааты камгалалының болгаш онза байдалдар албан черлериниң, кожууннарның болгаш сумуларның чагыргаларының ажылдакчылары киржир ужурлуг.

Бо хүннерде байдал-биле алырга, тус-тус черлерде өртке удур кезектерниң дайынчыларының, эки турачы өртчүлерниң болгаш чурттакчы чоннуң деми-биле хову өрттерин өөскүп кыварын болдурбайн турар.

Республикада өрт байдалы өршээлдиг деп болур. Каңдаачал Тывавыстың кончуг изии мурнувуста. “Өлден – артар, өрттен – артпас” деп үлегер домакты сактып, кижи бүрүзү хову-шөлдерге-даа, арга-арыгга-даа кончуг оваарымчалыг болур болза эки.

ӨРТЧҮ МААДЫРЛАР

Өрттер өжүрерин олар боттарының ажылы деп санап, кандыг-даа маадырлыг чорук ында чок деп бодап чорааннар. Олар өрттү өжүрүп тура, амы-тынындан чарылган соонда оларны бис маадырлар деп билип алган бис.

Бо коргунчуг болуушкун 10 чыл бурунгаар, 2012 чылдың июнь айның 6-да болган. Бир-ле кижиниң буруузу-биле хып үнген өрт 500 гектар черни хөме ап, Бай-Тайга кожууннуң Кара-Хөл суурже 20 километр хире чоокшулай берген. Өрттү дүрген өжүрбес болза, ол суур өрттенип болурунуң айыылы тургустунуп келген.

Эң-не арга-дуржулгалыг өртчүлер аразында бар, чаңгыс эвес өрттү өжүрүп чораан 14 өртчү парашютистерни хып турар черже октаар деп шиитпир хүлээп алдынган. Самолёттан парашюттарлыг шурааш, өрт хып турган черже дүшкеш, хып кел чоруур өртке удур камгалал дилиндекти казып эгелээннер. Хат хенертен күштүг хадааш, ооң оду ыяштар баштары-биле дамчып чоруп каан. Өртчүлерни өрттүң оду бүгү талазындан хөме апкан…

14 өртчү парашютистерниң чүгле алдызы өрттен амы-тынныг үнер аргалыг болганнар. Оларның эштери сес кижи амы-тынындан чарылган.

Маадыр өртчүлерниң аттары бо: Былёв Николай Владимирович,  Кечил-оол Владимир Владимирович, Кызыл-оол Херел Юрьевич, Новиков Николай Николаевич, Стремоусов Виктор Евгеньевич, Федотов Сергей Сергеевич, Хуурак Радион Юрьевич, Шилин Андрей Олегович.

Шаңгыр-оол МОНГУШ.

Предыдущая запись
ДОВУК ДЕГ АК ДАГ ДЕГ КАРАНЫ БАЗАР
Следующая запись
Көк-Тейге кижи бажы кизирт, аът бажы козурт болган
Меню