Рубрикалар

Тываның 6 дакпыр чемпиону — Эдик Ховалыг

Апрель 25-те Кызылдың автоорук техникумунга Тыва Республиканың шыдыраага эр улус аразынга чемпионады доозулган. Швейцар система-биле эрткен чемпионатка ап болгу дег 9 сандан 8,5 санны алгаш, республиканың 5 дакпыр чемпиону турган Эдик Эрес-оолович Ховалыг кымга-даа уттурбайн, чаңгыс хайым кылгаш, бо удаада база чемпионнап кааш, Тываның 6 дакпыр чемпиону болган.

📢Шаңналдыг черлерде — чемпионнар

Тываның төөгүзүнде эр улус аразынга эң-не хөй, 15 катап республика чемпиону чораан Николай Петрович Шишигин бистиң аравыста чок-даа болза, ооң өөреникчилери башкызының соон салгап, Тывага шыдырааны сайзырадып, чоннуң ажы-төлүн аңаа өөредип чоруур. Чижээлээрге, Николай Петровичиниң өөреникчизи, шыдыраага Тывадан баштайгы мастер болган (2007 чылда) Валерия Куулар эрткен чылын Россияның прокуратуразының 300 чыл оюнга тураскааткан республика чергелиг онлайн шыдыраа маргылдаа­зын октябрь айда организастап эрттирген. Ооң тиилекчилерин бо чылдың январь айда Россияның прокуратуразының 300 чыл оюн демдеглеп эрттирген байырлыг хемчеглер үезинде Тываның национал театрынга бедик деңнелге шаңнап-мактаан. Акша шаңналдарының хемчээли болгаш суй белектерниң өртек-үнези ынчан дыка шыырак болган. Тываның хөй дакпыр чемпиону Валерия Валерьевна Куулар республика прокуратуразында харыысалгалыг ажылының аайы-биле республика чемпионаттарынга ойнавастай берген-даа болза, шыдыраага Россияның прокуратура ажылдакчыларының аразынга амы-хууда 5 дакпыр, Сибирь федералдыг округтуң командазы-биле 3 дакпыр чемпиону болуп, мастер адын амга чедир бадыткап чоруур.

Н. Шишигинниң база бир өөреникчизи, ам бо хүнде Тывада шыдыраа талазы-биле дың кара чаңгыс дээди эртемниг специалист Долаан Васильевич Салчак чоннуң ажы-төлүн бурунгу оюн – шыдыраага өөредип чоруур тренер башкы. Эрткен чемпионатка Долаан Салчак 4-кү салыгга чедир кымга-даа уттурбайн, чидириг чок чоруп олургаш, 5-ки салыгда Эдик Ховалыгга аштырыпкан. Улаштыр ол дараазында салыгларда бир хайым база кылгаш, 1,5 сан чидиргеш, ап болгу дег 9 сандан 7,5 санны алгаш, 2022 чылдың республика чемпионадынга 2 дугаар черни бүзүрелдии-биле чаалап алган. Кайгамчык солун чүве — Долаан Салчак республика чемпионатта­рынга 2 катап чемпионнааш,­ 9 катап 2 дугаар болганы. Бо одуругларның Ийи-Тал чурттуг автору ону эрткен үндүрүлгеде 3 дакпыр чемпион деп чазып, ону ам база чемпион болзун деп оштап турганы, харалаан, бүтпейн барган. Долаан ам база ийи дугаарлап каарга, автор ону «Ийи-Тал чурттуг болган болзуңза эки-дир!» дээринге өй болган…

Болуп эрткен чемпионат бетинде Тываның база бир 5 дакпыр чемпиону Артыш Чүлдүм баштайгы салыгда Чадаанадан аныяк шыырак шыдыраачы Айдың Ондарга арыг уттургаш, улаштыр 7-ги салыгда чемпионга база күш четпээн. Ынчалдыр ооң республиканың 6 дакпыр чемпиону болур дээн чырык күзели бо удаада бүтпээн-даа болза, ол 3-кү шаңналдыг черни 7 санныг чаалап алган.

📢Чемпионаттың ажыдыышкыннары — Аамир Акхунд биле Эчис Саая

Чемпионатты 4 киржикчи 6,5 санныг деңге дооскан-даа болза, немелде көргүзүглер-биле 4-5 дугаар черлерге школачы аныяк шыдыраачылар Аамир Акхунд биле Эчис Саая төлептиг болганнар. Бо ийи чалыы шыдыраачы оолдарывыс үстүнде чемпион акыларынга бо удаада күш четпээн-даа болза, оларны девидеткеш барганнар. Хайнак омак-сөөк Аамир (авазы – тыва, ачазы – палестин) Тываның шыырак, хоочун шыдыраачыларының бирээзи Данзын-оол Иргитович Лопсанның (Ак-Довурак) уйнуу болуп, кырган-ачазын дөзээн бооп турар.

Аныяк, 18 харга чедир шыдыраачыларны Тываның Шыдыраа федерациязының президентизи Ренат Ооржак тускай демдеглеп, шаңнаан. Оларның аразынга бирги черни Аамир Акхунд, 2-ги черни Эчис Саая, 3-кү черни Аржаан Ондар (ниити 10 дугаар болган) чаалап алгаш, хүндүлел бижиктер болгаш тренер башкы Адыгжы Кууларның амы-хууда тургускан акша шаңналдарынга төлептиг болганнар.

📢Оюн апарган Ондар

Алдан хардан өрү назы-харлыг шыдыраачылар аразынга Валерий Оммун (Кызыл), Степан Түлүш (Өвүр), Владимир Балчый-оол (Таңды) 6-6 саннарны деңге чаалап алгаш, немелде көргүзүглер-биле бирги, ийиги, үшкү черлерни чаалап алганнар. Оларның ниити түңнелдери — 12-ден 14-кү черлер болган.

Чемпионаттың эң улуг назылыг киржикчизи 86 харлыг хоочун башкы Мижит Оолакович 4 санны алгаш, 75 киржикчи аразындан 48 дугаар болган.

Мижит Оолакович: «Меңээ бо чемпионатка киржири безин улуг аас-кежик! Мээң дугайымда «Шын» солунга бижип каарга, меңээ улуг алдар-хүндү!» – деп демдеглээн. Эрткен чылгы чемпионатка 80 харлыг тургаш, республиканың 10 шыырак шыдыраачыларының аразынче кирген Даш-оол Кыстааевич Ондар бо удаада 31 дугаар чер алганы, 81 харлыг хоочунувустуң аныяк-өскенге улуг үлегер-чижек болуп чорууру ол. Даш-оол Кыстааевич хөй чылдар иштинде Таңдыда чурттап чоруур боорга, Тываның Ондарлар аразынга болган шыдыраа маргылдаазынче «Силер ам Ондар эвес, Оюн апарган-дыр силер» дээш киирбээн таварылга база ылап турган чүве-дир…

📢Шыдыраачы кыстарывыс шыырак ойнаан

Бо чылдың эр улус аразынга шыдыраа чемпионадында 4 шыдыраачы кызывыс ойнап турар деп «Шынның» эрткен үндүрүлгезинде дыңнаткан болгай бис. Оларның аразындан ниитизи-биле 11 дугаар черни алган Динара Хомушку 6 санныг эң эки көргүзүглүг болган. Херээжен шыдыраачылар аразынга Тываның 3 дакпыр чемпиону Шуру Ондар 5,5 санныг 19 дугаар болган. Анастасия Ооржактың 4,5 санныг 35 дугаар черни алганы чаа-ла 10 харлаан, Тывада-даа, Россия-даа ады билдингир апарган дуржулгалыг тренер башкы Сергей Ыймажапович Түлүштүң өөреникчизи бичии Настяга улуг чедиишкин болбайн аан. Сайлык Самбуунуң 4 санныг 49 дугаар болганы школачы кызывыска эр улус аразынга эки көргүзүг деп санаттынып турар.

📢Сеткилден сөңнээн белек

Чемпионаттың эң аныяк киржикчизи, ниитизи-биле 18 дугаар черни алган 9 харлыг Начын Чамзыга Тываның Шыдыраа федерациязын хөй чылдар иштинде (1992–2008) удуртуп-баштап чораан Мерген Анай-оол бодунуң хууда ном саңындан делегей чергелиг гроссмейстер Виорел Бологанның «Чадалар, канчап гроссмейстер болурул?» деп номун: «Гроссмейстер болур сен, оглум» деп чагааш, белекке сунган. Ол ышкаш база-ла ховар шыдыраа номнарын баштайгы тыва мастер Валерия Кууларның оглу Александр Кууларга, Динара Хомушкуга, Настя Ооржакка хоочун шыдыраачы чагыг-сөзүн бербишаан, сеткилинден сөңнээн. Чемпионатка шаңналдыг чер алган шыдыраачыларга Өргелээр Чүвүрекович Ондарның Тывага шыдыраа төөгүзүнүң дугайында болгаш Кызыл хоорайның чемпиону чораан Экер-оол Маринович Манчынның бодунуң чогаатканы, орус-тыва дылдан аай-дедир очулдурган шүлүктер номнарын эдеринчи шаңнал кылдыр тывыскан.

📢Яамыдан кичээнгей чок

Чемпионаттың байыр­лыг ажыдыышкынының үезинде Тываның Шыдыраа федерациязының президентизи Ренат Ооржак ТР-ниң Баштыңы Владислав Ховалыгның шыдыраа спортун Тывага сайзырадыр дээш улуг кичээнгей салып эгелээнин дыңнаткан. Ол дугайында Тываның шыдыраачылары солун-сеткүүл, радио-телевидение, социал четкилерден номчуп, дыңнап, көрүп турар болгаш, улуг дарганың шыдыраа дээш сагыш салыышкынын улуг өөрүшкү-биле деткип турарлар.
ТР-ниң Баштыңы–Чазак Даргазы бо удаада Чадаанага болган улуг хемчеглер — аът чарыжы биле тус чер бот-башкарылга органнарының хуралының шыдыраа чемпионады-биле дакпырлажы бергенинден шыдыраачылар-биле ужуражыр аргазы чок болганы хомуданчыг болган… Ынчалза-даа Чазактың спорт харыылап турар тускай яамызының удуртукчулары-даа, харыысалгалыг ажылдакчылары-даа бар турбуже, чемпионаттың ажыдыышкынынга-даа, шаңнал тыпсыр черинге-даа яамыдан кым-даа келбээни — шыдырааже яамының тоомча чок болганын көргүскен.

Беш хонук үргүлчүлээн шыдыраа чемпионадынче ТР-ниң Спорт яамызындан кым-даа бакылаваан… Яамыдан үндүрген шаңналдары чүгле хүндүлел бижиктер, алдын, мөңгүн, хүлер медальдар болганы элдептиг болду. ТР-ниң Спорт яамызы спорттуң өске хевирлеринге тиилекчилерни канчаар деткип, шаңнап-мактап турарын көрүп, билип турар болгай бис. Маргылдааны 5 хонук шиидип келген судьяларга — Чадаанадан Арат Даш-оолович Ондарга, Сукпактан Чечек Сарыгларовна Ховалыгга төлээр акша көрдүнмээн болган. Ынчалза-даа шыдыраачылар судьяларынга изиг шай, хуужуурлар садып эккеп берип, эвээш-биче-даа бол, чемненир акшазын сунуп, азыранчып тургаш, чемпионатты эрттирип алганнар. Яамыдан акшаландырыышкын чок боорга, чемпионаттың киржикчилери дадывырлыг киржиринден ойталаанын барымдаалааш, Шыдыраа федерациязының даргазы Ренат Чадамбаевич боду амы-хууда чемпионаттың тиилекчилерин шаңнаар, судьяларның ажылын төлээр дээш, 30 муң хире акшаны чараан. Аңаа ушкажып, республика чемпио­ну чораан Валерий Николаевич Куулар алдан хардан өрү шыдыраачыларга бодундан 5 муң ажыг акшаны шуптузунга 500-теп деңнештир үлеп берген. База-ла шыырак шыдыраачы Орлан Кызыл-оолович Монгуш чемпионга 5 муң акшаны деткикчилээн. Тренер башкы Адыгжы Куулар аныяк шыдыраачыларны деткип, оларны 3, 2, 1 муң акшалар-биле бодунуң өмүнээзинден шаңнаан.

Деткикчилерниң ачызы-биле 6 дакпыр чемпион болган Эдик Ховалыгның акша шаңналы 15 муң рубль болган.

Ынчалдыр 2022 чылдың эр улус аразынга шыдыраа чемпионады доозулган. Шыдыраачылар дараазында болур улуг республика чергелиг шыдыраа маргылдаазы бетинде ТР-ниң Шыдыраа федерациязының отчет-соңгулдалыг хуралын эрттирер деп шиитпирлээн.

Мерген КЫРГЫС.
Авторнуң тырттырган чуруктары

Предыдущая запись
Баян-Дугайда аал
Следующая запись
Сүзүүм — театр, күчүм — хүреш, чүрээм — Тыва
Меню