Рубрикалар

ТЫВАНЫҢ ШЫЛГАРАҢГАЙ ОГЛУ

Барыын-Хемчик кожууннуң Ак сумузу девискээр талазы-биле эң улуг суму болур. Ооң баштайгы төвү Ак хемниң оң талакы эриинге чурумалдыг Арыс­канныг-Арыг деп бичии суурга турганын 1951 чылда эге школага белеткел клазынга өөренип тургаш билир апарган мен. Ынчан ол бичии суурга эге школа, дазылга (интернат), школаның столоваязы, чунар-бажың, көдээ клуб, эмчи бажыңы, хол-биле ыяш дилер пилорама, садыг, 5 чурттакчы бажыңнар турган.

Ол үеде көшкүн амыдырал­дың аайы-биле Ак, Алаш, Баян-Кол, Аржаанныг-Хем, Эдегей, Хемчик унунга өскен чаш чылдарым меңээ уттундурбас. Ынчангаш бо черлер Ак сумузунуң төөгүлүг, ыдыктыг черлери болур. Барыын-Хемчик кожуннуң Ак сумузунга төрүттүнген Тыва­ның төлептиг оолдарының бирээзи Лопсаң-Чимит Моңгуш Шокар-Чүлдүм оглу төөгүде балаттынмас исти арттырып каан кижилерниң бирээзи болур.

Лопсаң-Чимит Моңгуш Шо­кар-Чүлдүм оглу 1888 чыл­да Актың Үзүк-Аксының моңгуш­тарының бай-шыдалдыг өг-бүлезинге төрүттүнген. Ол мээң авам Седий Чыышовна Ооржактың адазы Чыыш Одекейович Ондарның чажыды (чаңгыс чылда төрээн). Олар чажында чаңгыс аалга ойнап өскен эжишкилер болурун кырган-ачам чугаалаар чораан. Лопсаң-Чимит Моңгуш Моолдуң Улан-Баторда улуг хүрээзинге 11 чыл өөренгеш, кешпи деп ат алган (эртем кандидадының чадазы) лама башкы болур. Ооң соонда ол бодунуң билиин бедидип, Тибетке 18 чыл ажылдаан. Улан-Баторга, Тибетке барык 30 чылдар дургузунда чурттап келгеш тибет, англи, орус, немец, моол дылдарны билир турган.

1925 чылдың октябрьда Тыва Улустуң Революстуг Намының 4-кү съездизинге партияның Төп Комитединиң чиңгине секре­тары Буян-Бадыргы тыва бижикти тургузарының эргежок чугулазын демдег­леп чугаалаан. Ынчангаш ол ажылды кылырын 1927 чылда Лопсаң- Чимитке дааскан. Лопсаң-Чимит 1929 чылда Тываның Улусчу Революсчу Намының идеология албанынга ажылдай бергеш, тыва национал бижиктиң баштайгы латинчиткен алфавидиниң автору болган. 1929 чылдың февраль 3-те болган Тываның Улусчу Революсчу Намының Төп Комитединиң Политбюрозунуң хуралынга кешпи лама Моңгуш Лопсаң-Чимиттиң ажылдап кылганы алфавидин Тыва күрүнениң бижии деп хүлээп көрген. 1930 чылдың июнь 28-те Үстүү Чадаана хүрээзиниң улуг ламазы (геше-лама) Лопсаң-Чимит Моңгуштуң латин алфавитке үндезилеп чогааткан тыва бижик ажыглалга кирген. Лопсаң-Чимит Моңгуш Шокар-Чүлдүм оглу Тываның улус өөредилгезиниң төө­гүзүнде баштайгы тыва эртемден, бодунуң чогааткан бижииниң баштайгы башкызы болуп төөгүде арткан.

Тыва бижик тургустунган соонда солуннар, номнар чаа чогааткан алфавитти ажыглап парлаттынып эгелээн. Тыва бижикти чогаадып сайзырадырынга Лопсаң-Чимит эртемден башкыга, профессор Пальмбахтың чедирген ачы-дузазы, арга-сүмези улуг болган.

Буян-Бадыргының ССРЭ-ге өөре­дилге черлеринге доос­турган аныяктары 1929 чылда Тываның Революсчу Намының Төп Комитединиң Чиңгине секре­тары Салчак Тока-биле кады ажылдай берген соонда Тыва Арат Республикага политиктиг байдал өскерилген, тыва нии­тилелди бай болгаш шажын-чүдүлге ызыгуурлуг кижилерден «аштап арыг­лаар» политиктиг репрессиялар эге­лээн. Моңгуш Буян-Бадыргы дээш Тыва күрүнени тургузарынга улуг үлүүн киирген 16 удуртукчуларны эрге-чагыргадан чайлаткан. Чамдыызын боолап өлүрген соонда, ТАР-га политиктиг реп­рессия улам калбарган. Салчак Токаның удуртулгазы-биле Тывага күрүне эргилдези боттанган.

Чадаананың Үстүү болгаш Алдыы хүрээлерин 1941 чылдың февраль 1-де бузуп, үрегдеп өрттеткен, оларның ламаларын репрессиялааш, чамдыызын адып өлүрген. Баштайгы тыва алфавитти тургус­кан кешпи лама Моңгуш Лопсаң-Чимитти 1941 чылда, 53 харлыында, боолап өлүрген. Ооң мөчүзүн кайда хөөржүткени амга чедир билдинмес арткан.

Хөй чылдар эрткенде, төрээн Тыва­выстың салым-чаяанныг оглу, тыва бижиктиң баштайгы чогаадыкчызы Лопсаң-Чимитти ханныг репрессияның херээнден, Тока өлген соонда, 1975 чылда агарткан.

ТАР-ның 100 чыл оюн бо хүннерде демдеглеп байырлаар болгай бис. Ынчангаш төрээн Тывавыстың шылгараңгай кижилериниң бирээзи Моңгуш Лопсаң-Чимиттиң чырык адын мөңгежидип, Тываның найысылалы Кызыл хоорайга, ооң төрүттүнген чери Барыын-Хемчик кожууннуң төвүнге хөрек тураскаалдарын тургузарын Тываның Чазаанга, Барыын-Хемчик кожуун чагыргазынга сүмелээр-дир мен.

Алдын-оол ООРЖАК,
Тыва Республиканың көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы.
Кызыл-Мажалык суур.

Предыдущая запись
ЧАА ТӨЛЕВИРЛЕР ДУГАЙЫНДА
Следующая запись
ШКОЛАЛАРГА 230 БАШКЫ ЧЕДИШПЕЙН ТУРАР
Меню